کمپ شبانه در طبیعت میتواند یکی از لذتبخشترین تجربههای تابستان باشد؛ اما بیتوجهی به محل چادر، لباس و تجهیزات، احتمال مواجهه با عقرب، مار و حشرات گزنده را بیشتر میکند. هدف این راهنما ترساندن طبیعتگردها نیست؛ بلکه توضیح عملی پیشگیری از نیش عقرب و مار در کمپینگ و اقدام درست در دقایق اول حادثه است.
فهرست مطالب
اصل مهم این است که هر گزش مشکوک مار و هر نیش عقرب همراه با علائم عمومی باید جدی گرفته شود. سرم ضدسم مار یا عقرب فقط در مرکز درمانی و با تصمیم پزشک تزریق میشود؛ نگهداری یا تزریق خودسرانه آن در کمپ خطرناک است. سازمان جهانی بهداشت نیز انتقال سریع فرد مارگزیده به مرکز درمانی و دریافت ضدسم در صورت تشخیص پزشک را بخش اصلی درمان میداند.
چرا تابستان فصل اوج فعالیت عقرب، مار و پشه است؟
عقربها و مارها جانوران خونسردند و با گرمشدن هوا، فعالیت و جابهجایی آنها بیشتر میشود. گزارش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و مطالعات اپیدمیولوژیک ایران نشان میدهند عقربگزیدگیها بیشتر در فصل گرم رخ میدهند. مارگزیدگی نیز در بسیاری از مناطق کشور در ماههای گرم افزایش مییابد؛ زیرا هم مارها فعالترند و هم فعالیتهای کشاورزی، کوهپیمایی و کمپینگ بیشتر میشود.
پشهها در اطراف آب راکد یا کمجریان، زمینهای مرطوب و پوشش گیاهی متراکم بیشتر دیده میشوند. کمپ کنار تالاب، آبگیر، مخزن آب یا حاشیه رودخانه میتواند تماس با آنها را افزایش دهد. برای افرادی که نخستین بار شب را در طبیعت میگذرانند، راهنمای آشنایی با کمپینگ میتواند به انتخاب مقصد و تجهیزات مناسب کمک کند.
پیشگیری عملی؛ لباس، چادر و محل اتراق درست
مؤثرترین راه پیشگیری از نیش عقرب و مار در کمپینگ، کمکردن فرصت تماس است. چادر را روی زمینی صاف و باز، دور از شکاف سنگها، بوتههای انبوه، توده هیزم، زباله، لانه جانوران و دیوارهای فروریخته برپا کنید. محل را پیش از تاریکی بررسی کنید و برای خروج شبانه از چادر، چراغقوه یا هدلایت در دسترس داشته باشید.
لباس مناسب کمپینگ برای جلوگیری از نیش شامل کفش بسته یا چکمه، جوراب، شلوار بلند و لباس آستینبلند است. در مسیرهای بوتهای، پایین شلوار را داخل جوراب یا کفش قرار دهید. بدون دستکش، سنگ، چوب، هیزم یا وسایلی را که مدتی روی زمین ماندهاند جابهجا نکنید. پوشاندن پوست با لباس بلند و استفاده از کفش بسته، احتمال تماس با حشرات گزنده را نیز کاهش میدهد.
زیپ چادر باید همیشه بسته باشد و هرگونه پارگی توری یا کف آن پیش از سفر تعمیر شود. کفش، لباس و کیسهخواب را بیرون چادر رها نکنید. پیش از پوشیدن کفش یا استفاده از حوله و لباس، آنها را در نور کافی تکان دهید و داخلشان را بررسی کنید؛ این توصیه بهطور مشخص از سوی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز برای پیشگیری از عقربگزیدگی مطرح شده است.
مواد غذایی و زباله را در ظروف دربسته نگه دارید؛ چون حضور جوندگان ممکن است مارها را به محدوده اتراق نزدیک کند. چکلیست ضروری کمپ شامل موارد زیر است:
- کفش ساقدار یا چکمه و شلوار بلند
- دستکش کار و هدلایت
- چادر سالم با توری و زیپ کامل
- پشهبند و دافع حشرات مجاز
- کیف کمکهای اولیه و آب تمیز
- تلفن شارژشده، پاوربانک و نقشه نزدیکترین مرکز درمانی
راهنماهای نکات طبیعتگردی و کمپینگ و اکوکمپ چیست نیز برای انتخاب محل اقامت کنترلشدهتر و تکمیل تجهیزات سفر مفیدند.
کمکهای اولیه نیش عقرب؛ چه کاری نکنیم
در کمکهای اولیه نیش عقرب ابتدا فرد را از محل خطر دور کنید، او را آرام نگه دارید و انگشتر، دستبند، ساعت یا لباس تنگ اطراف عضو را باز کنید. محل نیش را با آب و صابون ملایم تمیز کنید و زمان نیش، محل بدن و شروع علائم را یادداشت کنید.
محل نیش را نبرید، سوراخ نکنید، نسوزانید و سم را با دهان یا ابزار مکش خارج نکنید. بهدلیل جذب سریع و حجم کم زهر عقرب، تخلیهکردن محل گزش توصیه نمیشود. تورنیکه یا رگبند محکم نبندید و داروی گیاهی یا ماده ناشناخته روی زخم نگذارید.
برای گرفتن یا کشتن عقرب تلاش نکنید؛ زیرا احتمال نیش دوباره وجود دارد. در صورت امکان فقط از فاصله امن عکس بگیرید. کودک، سالمند، زن باردار یا فرد دارای بیماری قلبی و تنفسی باید سریعتر ارزیابی پزشکی شود.
درد، قرمزی و تورم موضعی ممکن است دیده شوند؛ اما تهوع، تعریق شدید، تپش قلب، بیقراری، سرگیجه، اختلال گفتار، ضعف، تورم گسترده یا مشکل تنفس نشانههای جدیتری هستند. فرد گزیدهشده باید در اسرع وقت به مرکز درمانی منتقل شود و پزشک درباره نیاز به سرم ضدعقرب تصمیم بگیرد.
کمکهای اولیه گزش مار؛ اشتباههای رایج خطرناک
اگر میپرسید برای گزش مار در طبیعتگردی چه کنیم، نخست از مار فاصله بگیرید و برای گرفتن یا کشتن آن برنگردید. فرد را آرام و تا حد امکان بیحرکت نگه دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید و انتقال سریع به بیمارستان را برنامهریزی کنید.
عضو گزیدهشده را با آتل ساده در وضعیتی راحت ثابت کنید. انگشتر، ساعت، کفش یا لباس تنگ را پیش از افزایش احتمالی تورم باز کنید. فرد مارگزیده نباید راه برود یا خودش رانندگی کند؛ حرکت عضلات میتواند انتشار زهر را سریعتر کند. سازمان جهانی بهداشت بر بیحرکتکردن فرد و انتقال بدون تأخیر به مرکز درمانی تأکید دارد.
اقدام فوری گزش مار بریدن پوست، مکیدن سم یا بستن طناب و تورنیکه نیست. این اقدامات میتوانند خونرسانی را مختل کنند، خونریزی و آسیب بافتی را افزایش دهند و رسیدن بیمار به درمان را به تأخیر بیندازند. روی زخم یخ نگذارید و از شوک الکتریکی، سنگ سیاه، مواد شیمیایی یا درمانهای گیاهی استفاده نکنید.
اگر فرد استفراغ میکند یا سطح هوشیاری او کاهش یافته است، او را به پهلوی چپ قرار دهید تا احتمال ورود محتویات معده به راه تنفسی کمتر شود. به فرد گیج، خوابآلود یا دارای مشکل بلع چیزی برای خوردن و نوشیدن ندهید.
نبود درد، تورم یا جای واضح دندان در دقایق اول، سمینبودن گزش را ثابت نمیکند. زهر بعضی مارها میتواند موجب اختلال تنفس، خونریزی، نارسایی کلیه یا آسیب بافتی شود؛ بنابراین هر گزش مشکوک باید در بیمارستان بررسی شود.
دفع پشه و حشرات موذی در طبیعتگردی
برای دفع پشه در چادر، توری سالم و پشهبند مهمتر از اسپریکردن مداوم فضای بستهاند. روی پوست باز از دافع حشرات مجاز و مطابق دستور برچسب استفاده کنید. دافع را روی زخم، پوست تحریکشده، چشم، دهان یا دست کودک نزنید. بزرگسال باید ابتدا محصول را روی دست خود بزند و سپس مقدار لازم را روی پوست کودک پخش کند. محصولات حاوی پرمترین برای لباس، کفش، جوراب، پشهبند، چادر و تجهیزات ساخته شدهاند و نباید مستقیما روی پوست استفاده شوند. تجهیزات باید طبق دستور محصول و پیش از سفر آماده و کاملا خشک شوند.
آب جمعشده در ظرف، زیرانداز یا اطراف چادر را تخلیه کنید. هنگام خواب، زیپ چادر و پشهبند را کامل ببندید و لباس آستینبلند، شلوار و جوراب بپوشید. CDC استفاده همزمان از دافع مجاز، لباس پوشیده و پشهبند را برای کاهش گزش توصیه میکند.
کِی باید فورا به بیمارستان مراجعه کرد؟
در هر گزش مشکوک مار، با ۱۱۵ تماس بگیرید و فرد را فوری به بیمارستان منتقل کنید. منتظر ایجاد تورم یا علائم شدید نمانید.
پس از نیش عقرب یا حشره نیز این علائم اورژانسیاند:
- تنگی نفس، خسخس یا تورم صورت و گلو
- گیجی، غش، تشنج یا کاهش هوشیاری
- استفراغ مکرر یا تعریق شدید
- ضعف واضح یا اختلال گفتار و حرکت
- درد و تورم سریع و گسترده
- تپش قلب شدید یا درد قفسه سینه
کودک گزیدهشده، فرد باردار، سالمند یا بیمار قلبی و تنفسی را حتی با علائم اولیه محدود، زودتر به مرکز درمانی برسانید. شدت عوارض گزش در کودکان ممکن است بهدلیل وزن کمتر بدن بیشتر باشد.
مناطق پرخطر عقرب و مار در ایران
مناطق پرخطر عقرب در ایران فقط به یک استان محدود نمیشوند. مطالعات کشوری، جنوب و جنوبغرب ایران را از نظر عقربگزیدگی برجستهتر میدانند. برای مارگزیدگی نیز جنوبشرق، جنوبغرب و بعضی مناطق شمالغرب گزارشهای قابلتوجهی وجود دارد. جدول زیر خلاصه مطالعات منتشرشده است و فهرست کامل یا پیشبینی قطعی خطر برای یک کمپ مشخص نیست.
| منطقه یا استان | نوع خطر غالب در دادههای منتشرشده | فصل اوج گزارششده |
| خوزستان | عقربگزیدگی بسیار مهم؛ مارگزیدگی نیز گزارش میشود | بهار تا پایان تابستان |
| هرمزگان | عقربگزیدگی، بهویژه مناطق گرم و روستایی | فصل گرم و تابستان |
| کرمان و سیستانوبلوچستان | عقربگزیدگی؛ در سیستانوبلوچستان مارگزیدگی نیز مهم است | ماههای گرم |
| فارس | تعداد بالاتر عقربگزیدگی در برخی دادههای ملی | تابستان |
| اردبیل و آذربایجان شرقی | مارگزیدگی در مناطق روستایی و کوهستانی | اواخر بهار و اوایل تابستان |
| کاشان و مناطق کویری اصفهان | مارگزیدگی فصلی گزارش شده است | تابستان |
مطالعات ملی، خوزستان، هرمزگان، کرمان و سیستانوبلوچستان را در میان استانهای دارای بار مهمتر عقربگزیدگی قرار دادهاند. مطالعات شمالغرب نیز اوج موارد مارگزیدگی را در حوالی خرداد گزارش کردهاند و در کاشان بخش زیادی از موارد در تابستان رخ داده است. حضور در استانی خارج از جدول به معنی نبود خطر نیست. محل دقیق اتراق، نوع زیستگاه، فصل، فاصله از مرکز درمانی و رعایت اصول پیشگیری از نام استان مهمترند.
جمعبندی
یک محل اتراق درستانتخابشده و چند قلم تجهیزات ساده، بخش بزرگی از خطر را کاهش میدهد: چادر سالم و بسته، کفش مناسب، لباس بلند، چراغقوه، دستکش، پشهبند و دافع حشرات مجاز.
در گزش مار یا علائم شدید پس از نیش عقرب، درمانی در محل کمپ وجود ندارد. فرد را آرام و کمتحرک نگه دارید، روشهای سنتی و خطرناک را کنار بگذارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید و بیمار را سریع به مرکز درمانی برسانید. یک محل اتراق درستانتخابشده و چند قلم تجهیزات ساده، بیشتر خطرات این بخش را کاهش میدهد. اگر برای کمپینگ راهی شهر یا استان دیگری هستید، میتوانید پیش از سفر بلیط اتوبوس خود را تهیه کنید و برای برنامهریزی کاملتر سفر طبیعتگردی، سایر راهنماهای کمپینگ اسنپبلاگ را هم ببینید.
سوالات متداول
۱. بعد از نیش عقرب چه نباید کرد؟
محل نیش را نبرید، نسوزانید یا مکش نکنید و تورنیکه محکم نبندید. فرد را آرام نگه دارید و برای ارزیابی به مرکز درمانی برسانید.
۲. گزش مار سمی چه علائمی دارد؟
درد و تورم رو به افزایش، کبودی یا تاول، خونریزی غیرعادی، افتادگی پلک، ضعف، تهوع، مشکل تنفس و اختلال هوشیاری ممکن است دیده شوند؛ اما نبود این علائم در شروع، خطر را رد نمیکند.
۳. بهترین راه دفع پشه در چادر چیست؟
استفاده همزمان از توری یا پشهبند سالم، بستهنگهداشتن زیپ چادر، لباس پوشیده و دافع حشرات مجاز مؤثرترین روش است.
۴. کِی باید بلافاصله اورژانس خبر کرد؟
پس از هر گزش مشکوک مار و در صورت تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، گیجی، غش، تشنج یا علائم عمومی شدید پس از نیش عقرب یا حشره، فورا با ۱۱۵ تماس بگیرید.
