گاهی بخشی از چمدانها با پرواز بعدی ارسال میشود یا چند صندلی، با وجود تقاضا، خالی میماند. این اتفاق همیشه نتیجه بینظمی نیست؛ گاهی محدودیت از هوای گرم و رقیق میآید. رابطه چگالی هوا و ظرفیت پرواز هواپیما مستقیما به عملکرد بال، موتور، سرعت لازم برای جداشدن از زمین و طول باند ارتباط دارد. به همین دلیل، در یک ظهر بسیار گرم ممکن است هواپیمایی که صبح با بار کامل پرواز میکرد، برای برخاست ایمن به وزن کمتری نیاز داشته باشد.
فهرست مطالب
چگالی هوا چیست و چرا برای پرواز اهمیت دارد؟
چگالی هوا یعنی در حجم مشخصی از هوا چه مقدار مولکول وجود دارد. هوای متراکمتر مولکولهای بیشتری دارد و بال هواپیما هنگام حرکت با حجم بیشتری از هوا درگیر میشود. نتیجه این تعامل، تولید نیروی برآ یا همان نیرویی است که هواپیما را از زمین جدا میکند. وقتی هوا گرم میشود، منبسط و رقیقتر میشود. در هوای رقیق، بال برای تولید برآی لازم باید با سرعت واقعی بیشتری حرکت کند. همزمان، عملکرد موتور و کارایی سامانه پیشران نیز میتواند تحتتأثیر قرار گیرد.
اداره هوانوردی فدرال آمریکا توضیح میدهد که افزایش «ارتفاع چگالی» عملکرد هواپیما را کاهش میدهد، مسافت برخاست را بیشتر و نرخ اوجگیری را کمتر میکند. برای آشنایی با مراحل جداشدن هواپیما از باند، راهنمای فرایند اوجگرفتن هواپیما را بخوانید.
چرا هوای گرم باعث کاهش ظرفیت برخاست میشود؟
تاثیر دما بر برخاست هواپیما از دو مسیر اصلی دیده میشود: کاهش چگالی هوا و افزایش مسافت لازم برای رسیدن به سرعت ایمن برخاست. هرچه هوا رقیقتر باشد، هواپیما باید روی باند شتاب بیشتری بگیرد تا بالها برآی کافی تولید کنند. در چنین شرایطی، رابطه دما و طول باند فرودگاه اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا طول باند ثابت است، اما مسافتی که هواپیما برای برخاست نیاز دارد با شرایط محیطی تغییر میکند.
این همان پاسخ ساده به پرسش چرا هواپیما در گرما بار کمتر برمیدارد است. اگر محاسبات نشان دهد هواپیما با وزن برنامهریزیشده نمیتواند در طول باند موجود و با حاشیههای ایمنی مقرر برخیزد، وزن پرواز باید کم شود یا راهکار عملیاتی دیگری انتخاب شود. FAA نیز ارتفاع فرودگاه، وزن هواپیما، دما، باد و شرایط باند را از عوامل لازم برای ارزیابی برخاست میداند. اطلاعات تکمیلی درباره نقش باد، بارندگی و دید را میتوانید در مطلب شرایط آبوهوایی ایمن پرواز بخوانید.
این پدیده بیشتر در ظهرهای تابستان دیده میشود، چون دمای هوا و سطح باند در ساعات میانی روز به اوج روزانه نزدیک میشود. همان پرواز در صبح زود یا عصر ممکن است محاسبات عملکرد متفاوتی داشته باشد؛ هرچند باد، فشار، نوع هواپیما و وزن سوخت نیز تعیینکنندهاند.
ارتفاع فرودگاه و دما؛ ترکیب خطرناک برای ظرفیت پرواز
این ترکیب بهخودیخود به معنای ناایمنبودن پرواز نیست؛ محدودیتها پیش از برخاست محاسبه و کنترل میشوند. با افزایش ارتفاع از سطح دریا، فشار و چگالی هوا کاهش پیدا میکند. اگر دمای بالا نیز به آن اضافه شود، هواپیما شرایطی را تجربه میکند که در اصطلاح هوانوردی «ارتفاع چگالی بالا» نام دارد. بنابراین دو فرودگاه با دمای یکسان الزاما محدودیت مشابهی ندارند؛ فرودگاه مرتفعتر معمولا حساسیت بیشتری نشان میدهد.
فرودگاه شهید بهشتی اصفهان ۵۰۵۸ پا، معادل تقریبی ۱۵۴۲ متر، از سطح دریا ارتفاع دارد. ترکیب این ارتفاع با گرمای تابستان میتواند ظرفیت برخاست را بیش از یک فرودگاه کمارتفاع تحت فشار قرار دهد. مسافرانی که قصد سفر در این مسیر را دارند میتوانند زمانهای مختلف بلیط هواپیما تهران اصفهان را مقایسه کنند. اطلاعات هوانوردی رسمی ایران، ارتفاع فرودگاه اصفهان را در AIP این فرودگاه ثبت کرده است.
چرا ایرلاینها گاهی مسافر یا بار جا میگذارند؟
قبل از هر پرواز، وزن برخاست با توجه به نوع هواپیما، سوخت لازم، مسافران، بار، وضعیت باند و شرایط لحظهای هوا محاسبه میشود. ابزارهای عملکرد پرواز نیز از دادههای جاری باند، آبوهوا، مسافر، بار و پیکربندی هواپیما برای محاسبه وزن و عملکرد برخاست استفاده میکنند. اگر نتیجه از حد مجاز عملیاتی بالاتر باشد، شرکت هواپیمایی باید وزن را کاهش دهد. بسته به شرایط، ممکن است بخشی از بار تجاری یا چمدانها تخلیه شود، فروش تعدادی صندلی محدود بماند، بار با پرواز بعدی ارسال شود یا پرواز تا خنکترشدن هوا به تأخیر بیفتد.
تصمیم دقیق برای هر پرواز براساس دستورالعملهای مصوب، دادههای عملکرد همان هواپیما و مسئولیت مشترک واحد عملیات، دیسپچ و فرمانده پرواز گرفته میشود. بنابراین علت کاهش مسافر پرواز در گرما تصمیم سلیقهای خلبان یا ایرلاین نیست. هدف این است که وزن واقعی هواپیما با ظرفیت ایمن برخاست در همان باند و همان شرایط جوی هماهنگ شود. عبارت کاهش وزن مجاز پرواز تابستان نیز به یک عدد ثابت برای همه پروازها اشاره ندارد؛ میزان محدودیت از پروازی به پرواز دیگر تغییر میکند و باید با دادههای فنی سازنده و محاسبات عملیاتی تعیین شود.
قوانین عادی بار همچنان برقرارند، اما محدودیت عملکرد ممکن است باعث شود حتی بار پذیرفتهشده نیز با پرواز بعدی حمل شود. برای آشنایی با قواعد معمول، مطلب محدودیت بار مجاز پرواز را ببینید.
کدام فرودگاههای ایران بیشتر درگیر این محدودیتاند؟
جدول زیر ارتفاع چند فرودگاه پرتردد را بر پایه اطلاعات رسمی AIP نشان میدهد. ستون «حساسیت به گرمای ظهر» یک برآورد مقایسهای محتوایی براساس ارتفاع فرودگاه است، اما به معنی رتبهبندی رسمی یا پیشبینی محدودیت برای یک پرواز مشخص نیست.
| فرودگاه | ارتفاع رسمی از سطح دریا | حساسیت نسبی به گرمای ظهر |
| کرمان | ۵۷۳۲ پا؛ حدود ۱۷۴۷ متر | زیاد |
| اصفهان | ۵۰۵۸ پا؛ حدود ۱۵۴۲ متر | زیاد |
| شیراز | ۴۹۲۷ پا؛ حدود ۱۵۰۲ متر | زیاد |
| تبریز | ۴۴۴۹ پا؛ حدود ۱۳۵۶ متر | متوسط رو به زیاد |
| تهران ـ مهرآباد | ۳۹۵۶ پا؛ حدود ۱۲۰۶ متر | متوسط رو به زیاد |
| تهران ـ امام خمینی | ۳۳۰۵ پا؛ حدود ۱۰۰۷ متر | متوسط |
| مشهد | ۳۲۶۶ پا؛ حدود ۹۹۶ متر | متوسط |
ارتفاعهای رسمی نشان میدهند کرمان، اصفهان، شیراز و تبریز از نمونههای مرتفعتر این فهرستاند. ارتفاع بهتنهایی تعیین نمیکند که کدام پرواز محدود خواهد شد؛ دمای همان ساعت، فشار، باد، طول و شیب باند، موانع مسیر برخاست، مدل هواپیما، وضعیت موتور، سوخت و وزن واقعی نیز باید بررسی شوند.
اطلاعات AIP برای مهرآباد، امام خمینی و مشهد نیز ارتفاعهای درجشده در جدول را گزارش میکند. هیچ آمار رسمی جامعی که تعداد موارد کاهش بار یا مسافر این فرودگاهها در تابستانهای اخیر را مقایسه کند، در منابع بررسیشده در دسترس نبود؛ بنابراین نمیتوان از این جدول نتیجه گرفت که یک فرودگاه حتما بیشترین بار جامانده را دارد.
این محدودیت چه تاثیری روی مسافر عادی دارد؟
برای بیشتر مسافران، پرواز طبق برنامه و بدون تغییر محسوس انجام میشود. اما در شرایط محدودکننده ممکن است یکی از این اتفاقها رخ دهد:
- پذیرشنشدن مسافران لحظه آخری؛
- خالیماندن تعدادی صندلی؛
- انتقال بخشی از چمدانها به پرواز بعدی؛
- تأخیر برای بازبینی محاسبات؛
- تغییر برنامه حمل بار.
این توضیح میدهد چرا ایرلاینها ظرفیت پرواز را کم میکنند؛ ظرفیت اسمی صندلیهای هواپیما همیشه با ظرفیت قابلاستفاده آن در یک روز گرم و یک باند مشخص برابر نیست. حتی دو پرواز یک مسیر در صبح و ظهر ممکن است محدودیت متفاوتی داشته باشند. مسافر میتواند برای کاهش ریسک، پرواز صبح زود یا عصر را انتخاب کند، بار غیرضروری نبرد و رسید تحویل بار را نگه دارد. برای مسیرهای تفریحی پرتردد نیز مقایسه ساعتهای بلیط هواپیما تهران کیش میتواند به انتخاب پرواز خنکتر روز کمک کند.
اگر میخواهید ریسک محدودیت بار یا صندلی در گرمای ظهر را کم کنید، پرواز صبح زود یا عصر مسیرهایی مثل تهران-اصفهان و تهران-کیش را در اسنپ بررسی و رزرو کنید.
سوالات متداول
۱. چگالی هوا چه ربطی به پرواز دارد؟
هوای گرمتر و رقیقتر نیروی برآ کمتری در سرعت یکسان تولید میکند و میتواند مسافت برخاست را افزایش و ظرفیت قابلحمل را کاهش دهد.
۲. آیا این محدودیت همه پروازها را شامل میشود؟
خیر. محدودیت به شرایط همان پرواز وابسته است، اما در ساعات گرم ظهر و فرودگاههای مرتفعتر محسوستر میشود.
۳. چرا گاهی چمدان مسافر جا میماند؟
گاهی محاسبات فنی نشان میدهد برای رعایت وزن ایمن برخاست باید بخشی از بار تخلیه و با پرواز دیگری ارسال شود.
۴. مسافر چطور میتواند این ریسک را کم کند؟
رزرو پرواز صبح زود یا عصر، سبککردن بار غیرضروری و انتخاب ساعتهایی با دمای پایینتر میتواند احتمال مواجهه با محدودیت را کمتر کند؛ هرچند آن را کاملا از بین نمیبرد.
